Stawonogi i Kręgowce

Stawonogi są najliczniejszą grupą zwierząt bezkręgowych

Stawonogi (Arthropoda), bezkręgowce tworzące najliczniejszy typ królestwa zwierząt, obejmujący ok. 80% poznanych gatunków, cechujące się szkieletem zewnętrznym zbudowanym z chityny, utworzonym z płytek: grzbietowych (tergitów), brzusznych (sternitów) i bocznych (pleurytów), u niektórych stawonogów wysyconym dodatkowo solami wapnia i magnezu, do którego umocowane są mięśnie.

Ciało stawonogów jest segmentowane, na każdym segmencie występują odnóża członowane ze stawami łączącymi poszczególne człony. Odnóża mogą być przekształcone bądź ulegają rozmaitym modyfikacjom, np. odnóża głowowe mogą być narządami gębowymi o budowie przystosowanej do pobierania określonego pożywienia lub narządami zmysłów. Pozostałe odnóża mogą pełnić rolę narządów ruchu, oddechowych, kopulacyjnych i inne.

Obecność szkieletu zewnętrznego ogranicza możliwość wzrostu stawonogów, który ma miejsce wyłącznie w okresie kolejnych tzw. wylinek, polegających na okresowym zrzucaniu starej okrywy ciała i wymienianiu jej na nową o większych rozmiarach.

Stawonogi mają system nerwowy tzw. drabinkowy, utworzony z połączonych ze sobą kolejnych zwojów nerwowych. Układ pokarmowy rozpoczyna się otworem gębowym i składa się z jelita przedniego, środkowego i tylnego. Układ krwionośny otwarty. Układ wydalniczy tworzą cewki Malpighiego bądź metanefrydia. Stawonogi oddychają za pomocą tchawek, płucotchawek, skrzelotchawek lub skrzeli. Oczy proste (pająki, stonogi, niektóre owady) lub oczy złożone (owady, skorupiaki), zmysł dotyku znajduje się na powierzchni drugiej pary czułków, w narządach gębowych lub na odnóżach, zmysł węchu zazwyczaj w czułkach. Stawonogi są rozdzielnopłciowe, przechodzą rozwój z przeobrażeniem, prosty lub złożony. Są spokrewnione filogenetycznie z pierścienicami, o czym świadczy segmentacja ciała i budowa systemu nerwowego.

Dzielą się na 5 podtypów: wymarłe trylobity, skorupiaki, szczękoczułkowce, tchawkowce właściwe i kikutnice (Pantopoda). Znanych jest ok. 1 mln gatunków stawonogów, zamieszkują one wszystkie środowiska. Pierwsze kopalne stawonogi pochodzą z kambru.

alonglegspider.jpg

Kręgowce to zwierzęta, które mają kręgosłup

Kręgowce (Vertebrata), podtyp zwierząt, należący do typu strunowców. Charakteryzują się wyraźną symetrią dwuboczną i zaznaczoną w wielu miejscach metamerią ciała. W szkielecie kręgowców występują chrzęstne i kostne elementy szkieletowe, wyróżnia się szkielet osiowy w postaci struny grzbietowej lub kręgosłupa, czaszkę i szkielet kończyn (zwykle 2 par). U wielu grup występują także skostnienia skórne (z których wywodzą się zęby).

Kręgowce charakteryzuje skomplikowany układ nerwowy, składający się z części ośrodkowej (mózg i rdzeń kręgowy, położony po stronie grzbietowej) oraz obwodowej (nerwy odchodzące od rdzenia kręgowego), dobrze rozwinięte są narządy zmysłów. Przewód pokarmowy jest różnie zbudowany w zależności od rodzaju pobieranego pokarmu, zawsze występują gruczoły trawienne: wątroba i trzustka. Narządami oddechowymi są skrzela - u kręgowców wodnych i płuca - u kręgowców lądowych.

Kręgowce charakteryzują się zamkniętym układem krwionośnym; krew, która krąży w naczyniach, roznosi zarówno pokarm, jak i gazy oddechowe; serce składa się z kilku części i ulega rozbudowie u poszczególnych gromad. Układ wydalniczy stanowią narządy wytwarzające mocz (pranercza lub nerki zbudowane z nefronów) oraz przewody wyprowadzające (moczowody). Zwierzęta kręgowe są zwierzętami rozdzielnopłciowymi, układ rozrodczy męski składa się ogólnie z jąder i nasieniowodów, natomiast żeński z jajników, jajowodów, a u czworonogów także macicy i pochwy. Większość kręgowców jest jajorodna, ale w kilku grupach (m.in. liczne ryby chrzęstne, nieliczne kostne, niektóre gady, większość ssaków) pojawiła się jajożyworodność lub żyworodność, a także opieka nad potomstwem.
Do kręgowców tradycyjnie zaliczano 6 gromad zwierząt: bezżuchwowce, ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki. Obecnie wyróżnia się dwie nadgromady: bezszczękowców i szczękowców. Te ostatnie dzielą się na ryby (gromady: tarczowce, fałdopłetwe, ryby chrzęstne i kostne) oraz kręgowce lądowe, czyli czworonogi, dzielące się na płazy i owodniowce. Najstarsze kręgowce znane są z ordowiku, a pod koniec dewonu zaczęły zasiedlać także lądy.

Najmniejszym znanym kręgowcem jest pandaka (Pandaca pygmaea) – ryba żyjąca w jeziorach Filipin. Długość samca nie przekracza 7 mm, samica dorasta do 1 cm, ciężar dochodzi do 2 mg. Równie drobny jest nowokaledoński pławikonik Hippocampus bargibanti (5–10 mm). Największym kręgowcem jest płetwal błękitny (ok. 30 m długości, ciężar ok. 150 t); kopalne zauropody bywały dłuższe (do ok. 50 m), ale ważyły do 100 t.

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cc/Beutelwolfskelett_brehm.png

szkielet drapieżnego ssaka

Ryby to wodne kręgowce oddychające skrzelami

Ryby (Pisces), kręgowce wodne, do niedawna traktowane jako gromada, obecnie nazwa obejmująca 4 gromady: tarczowce, fałdopłetwe, ryby chrzęstne i kostne.
Znanych jest ponad 20 tys. gatunków ryb występujących współcześnie. Posiadają szereg przystosowań do bytowania w środowisku wodnym, nieliczne mogą przez krótki czas przebywać poza wodą. Cechują się zmiennocieplnością, posiadaniem skrzeli jako narządów oddechowych oraz płetw parzystych służących jako narząd ruchu.
Są wśród ryb gatunki dostosowane do przebywania zarówno w strefach przybrzeżnych, jak i w głębinach, w wodach ciepłych, jak i skrajnie zimnych, np. trematoma lodowa (Trematomus bernacchi) żyje wokół Antarktydy w wodach o temperaturze do minus 1,8°C, umożliwiają jej to zawarte we krwi glikoproteiny obniżające próg zamarzania krwi do minus 2,07°C. Większość ryb żywi się planktonem lub prowadzi drapieżny tryb życia, ryby roślinożerne stanowią mniejszość.
Ciało ryb jest pokryte skórą zawierającą chromatofory, warunkujące ubarwienie ciała, oraz komórki śluzowe. Łuski, pokrywające ciało większości gatunków ryb, są wytworem skóry. Szkielet może być chrzęstny, częściowo skostniały lub kostny.

Układ krwionośny typu zamkniętego, serce złożone z przedsionka, komory, stożka tętniczego i zatoki żylnej, krew przepływa przez naczynia oddechowe skrzeli, skąd odpływa dwoma aortami bocznymi przechodzącymi w aortę grzbietową. Przewód pokarmowy wykazuje silne zróżnicowanie z uwagi na sposób odżywiania się rozmaitych gatunków.

Podstawowym narządem oddechowym są skrzela. Liczne gatunki ryb są dodatkowo przystosowane do pobierania zarówno tlenu z wody, jak i tlenu atmosferycznego, mogą też pobierać tlen z wody poprzez skórę. Węgorze, i niektóre sumy potrafią oddychać przez krótki czas powietrzem atmosferycznym. Niektóre gatunki mają tzw. labirynt, narząd nadskrzelowy, umożliwiający takie oddychanie.
U ryb występuje również związany z układem oddechowym pęcherz pławny, otwarty lub zamknięty, pełniący funkcję regulacyjną przepływu gazów bądź hydrostatyczną, ułatwiającą poruszanie się w wodzie w płaszczyźnie pionowej. Pęcherz pławny może spełniać rolę rezonatora głosowego, u wielu gatunków jest całkowicie zredukowany.
Układ wydalniczy ryb składa się z nerek, moczowodów i pęcherza moczowego, część produktów metabolizmu wydalana jest poprzez skrzela. Swoistym narządem zmysłowym ryb jest linia boczna. Oczy ryb są dostosowane do widzenia w środowisku wodnym, ryby żyjące w głębinach mają oczy częściowo lub prawie całkowicie zredukowane na rzecz dobrze rozwiniętych narządów czuciowych.

Narządem słuchu i równowagi ryb jest błędnik błoniasty znajdujący się w mózgoczaszce. Prawidłowe położenie ciała określa rozmieszczenie wapiennych tworów zwanych statolitami, które zmieniając układ podczas ruchu uciskają zakończenia nerwowe błędnika, sygnalizując wszelkie zmiany pozycji ciała. Liczne gatunki ryb mają dobrze rozwinięty zmysł słuchu (są to m.in. karpie, sumy, większość gatunków ryb ławicowych), węchu i smaku. Szczególnie dobrym węchem odznaczają się np. rekiny i płaszczki.

Ryby są rozdzielnopłciowe, układ rozrodczy złożony jest z gonad oraz przewodów wyprowadzających, czyli jajowodów i nasieniowodów, u niektórych gatunków występują narządy kopulacyjne. Wśród ryb są gatunki jajorodne, u których ma miejsce zapłodnienie zewnętrzne, oraz gatunki jajożyworodne, u których występuje zapłodnienie wewnętrzne.

Ryby należą do najstarszych zwierząt kręgowych, wywodzą się od bezszczękowców, których kopalne szczątki pochodzą z przełomu kambru i ordowiku, a więc sprzed ok. 500 mln lat.

ryby_fd_amphiprion_ocellaris_01.jpg

Płazy są kręgowcami ziemno-wodnymi o stale wilgotnej skórze

Płazy (Amphibia), gromada kręgowców obejmująca 3 rzędy: płazy bezogonowe, płazy beznogie i płazy ogoniaste. Liczy łącznie ponad 5740 gatunków. Ciało płazów pokryte jest nagą skórą, u form dorosłych wyposażoną w liczne gruczoły śluzowe, których wydzielina utrzymuje powierzchnię skóry w stałej wilgotności. Skóra uczestniczy w wymianie gazowej, uzupełniającej oddychanie płucne.
Temperatura ciała zmienna, zależna od temperatury otoczenia. Większość gatunków posiada dwie pary dobrze rozwiniętych odnóży - przednie zwykle z czterema, a tylne z pięcioma palcami. Czaszka silnie spłaszczona, połączona z pierwszym kręgiem szyjnym za pomocą dwóch kłykci, zęby prymitywne, u wielu gatunków zredukowane lub zupełnie nieobecne. Żeber często brak lub są krótkie i nie tworzą klatki kostnej. Układ krwionośny z sercem o dwóch przedsionkach i jednej komorze.
Narządy wzroku, słuchu i węchu dobrze rozwinięte. Większość płazów składa jaja (zwane skrzekiem) do wody - zapłodnienie u większości gatunków zewnętrzne, u nielicznych wewnętrzne. W rozwoju osobniczym zdecydowanej większości płazów występuje larwa, tzw. kijanka, posiadająca skrzela i płetwę ogonową, przystosowana do życia wyłącznie w środowisku wodnym. Po osiągnięciu przez kijankę odpowiedniej wielkości następuje przeobrażenie, w czasie którego zmienia się ona w organizm przystosowany do życia na lądzie.
Nieliczne gatunki są jajożyworodne i rodzą kijanki lub młode już przeobrażone. Zamieszkują różne środowiska, zawsze jednak, chociaż okresowo, związane są z wodą. Żywią się głównie bezkręgowcami, większe polują również na drobne kręgowce. Pokarm połykają w całości. Występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, brak ich również na niektórych wyspach oceanicznych.

Najliczniejsze na wilgotnych obszarach międzyzwrotnikowych, w tropikalnych rejonach Afryki, Azji, Ameryki Środkowej i Południowej. W górach spotykane do wysokości 4000 m n.p.m.

plazy.jpg

Gady to zwierzęta kręgowe całkowicie przystosowane do życia na lądzie

Gady (Reptilia), gromada kręgowców, której największy rozkwit przypadł na erę mezozoiczną, z 18 znanych rzędów gadów większość wymarła w końcu ery mezozoicznej; obecnie żyją tylko 4: żółwie, krokodyle, hatterie i gady łuskonośne, które dzielą się na dwa podrzędy: jaszczurki i węże, łącznie współcześnie żyje do 7000 gatunków gadów.
Skóra gadów jest sucha, z małą liczbą gruczołów, pokryta rogowymi łuskami. Współczesne gady są zwierzętami zmiennocieplnymi (temperatura ich ciała jest zależna od temperatury otoczenia), natomiast stałocieplnymi były prawdopodobnie niektóre kopalne gady naczelne: pterozaury i dinozaury. Są na ogół zwierzętami lądowymi, choć w mezozoiku wiele grup przystosowało się do życia w wodach, a nawet do latania.
Serce zbudowane jest z dwóch przedsionków i komory podzielonej niepełną przegrodą, z wyjątkiem krokodyli, u których przegroda jest pełna. Gady są jajorodne i jajożyworodne, a nieliczne są żyworodne. Zapłodnienie wewnętrzne, wykluwający się z jaja osobnik podobny jest do dorosłych, brak formy larwalnej. Jaja składane na lądzie są zabezpieczane przed wysychaniem i zaopatrzone w dużą ilość substancji odżywczych, z dwiema błonami płodowymi. Większość gatunków ma jaja otoczone pergaminowatymi osłonkami, u niektórych są twarde wapienne skorupki np.: u żółwi, krokodyli, gekonów. Gady należą do zwierząt wybitnie ciepłolubnych, najliczniej występują w strefie tropikalnej i subtropikalnej.
Systematyka gadów nie jest ostatecznie ustalona. Współcześnie są traktowane jako grupa parafiletyczna, obejmująca owodniowce po wyłączeniu najbardziej zaawansowanych ewolucyjnie grup: ssaków i ptaków. Główny podział gadów - na linie synapsydów i diapsydów - nastąpił już w karbonie. Linia synapsydowa (tzw. gady ssakokształtne) dała w triasie początek ssakom, a diapsydowa podzieliła się na lepidozauromorfy (w tym łuskonośne i hatterie) i archozauromorfy (gady naczelne, z których wywodzą się m.in. tekodonty, krokodyle, pterozaury, dinozaury i ptaki).

nr18_gady3.jpg

Ptaki to kręgowce, które potrafią latać

Ptaki (Aves), w układzie systematycznym ptaki zaliczane są jako gromada zwierząt stałocieplnych do podtypu kręgowców (Chordata). Współcześnie żyje 9300 gatunków ptaków podzielonych na 28 rzędów. Ptaki są jedynymi kręgowcami (z wyjątkiem nietoperzy), które dzięki umiejętności latania opanowały środowisko powietrzne.
Nielotność nielicznych ptaków, np. strusi czy pingwinów, należy uznać za objaw wtórny. O szczególnym przystosowaniu się ptaków do latania świadczą ich cechy morfologiczne i anatomiczne: dobrze rozwinięte skrzydła, stosunkowo mała i lekka głowa, giętka szyja, wrzecionowaty kształt ciała, mocna i sztywna budowa klatki piersiowej z dobrze rozwiniętym grzebieniem mostka, do którego przyczepione są silne mięśnie piersiowe poruszające skrzydłami.
Cechą wyłączną ptaków jest istnienie swoistych narządów - worków powietrznych i kości pneumatycznych, pokrycie ciała bardzo lekkimi, dachówkowato ułożonymi piórami i posiadanie dzioba. Wszystkie ptaki są jajorodne. Dzięki różnorodnym cechom przystosowawczym do zdobywania pokarmu, wykształconym na drodze ewolucji, ptaki opanowały praktycznie wszystkie środowiska Ziemi.

przedrzexniacz_1.jpg

Ssaki to kręgowce, których samice wytwarzają mleko i karmią nim młode

Ssaki (Mammalia), zwierzęta tworzące najwyżej uorganizowaną gromadę podtypu kręgowców (Vertebrata), typu strunowców, która powstała ok. 200 mln lat temu z gadokształtnych ssaków kopalnych z rzędu Therapsida, żyjących w permie i triasie.
Ssaki są stałocieplne, pokryte futrem lub uwłosieniem, mają serce o całkowicie oddzielonych od siebie 2 komorach i 2 przedsionkach oraz odrębne krążenie płucne i przeponę oddzielającą jamę piersiową od brzusznej. Samice ssaków karmią młode mlekiem wydzielanym przez gruczoły mleczne będące wytworami skóry.
Zęby ssaków osadzone są w zębodołach. Układ pokarmowy w zależności od pobieranego pokarmu cechuje się rozmaitymi przystosowaniami (np. złożony żołądek przeżuwaczy bądź żołądek małp liściożernych m.in. z rodzaju Colobus). Dobrze rozwinięte półkule mózgowe, większość ssaków ma dobrze rozwinięte zmysły węchu, wzroku i słuchu.
Cechą charakterystyczną ssaków jest zapłodnienie wewnętrzne. Zapłodnione jajo u stekowców jest znoszone przez samicę, a następnie wysiadywane, pozostałe ssaki są żyworodne. Zamieszkują zarówno środowiska wodne (walenie), jak i lądowe (większość), opanowały także przestrzeń powietrzną (nietoperze). Dzielą się na podgromady: prassaki (Prototheria), ssaki niższe (Metatheria) oraz dzisiejsze ssaki wyższe (Eutheria). Obecnie żyje na świecie ok. 4500 gatunków ssaków tworzących 19 rzędów systematycznych.

001.jpg
O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License