Gąbki, Parzydełkowce, Płazińce, Nicienie, Pierścienice, Mięczaki

Gąbki to zwierzęta beztkankowe

Gąbki (Porifera, Spongiaria), typ osiadłych bezkręgowców, uważanych za najprymitywniejsze zwierzęta wielokomórkowe. W systematyce wyróżnia się tradycyjnie trzy gromady: gąbki szkliste, czyli sześciopromienne lub krzemionkowe (Hexactinellida; 5 rzędów), gąbki wapienne (Calcarea; 6 rzędów) i gąbki zwyczajne (Demospongiae; kilkanaście rzędów); do gąbek zaliczane bywają także wymarłe archeocjaty. Opisano ok. 7000 gatunków o rozmiarach od kilku mm do 1 m.

Zbudowane są z trzech rodzajów komórek: choanocytów o kształcie cylindrycznym, posiadających wić otoczoną kołnierzem plazmatycznym i mających za zadanie pobieranie pokarmu, pinakocytów, komórek okrywających zewnętrzną powierzchnię gąbek (u niektórych typów także wewnętrzną) oraz archeocytów, komórek pełzakowatych znajdujących się w tzw. mezoglei, śluzowatej masie wypełniającej wnętrze gąbek, pełniących rolę rozprowadzania substancji pokarmowych wychwyconych przez choanocyty. Archeocyty są formami pochodnymi dla komórek pełniących najrozmaitsze funkcje, np. ulegają przekształceniu w komórki rozrodcze, a także soryty i gemule, będącymi formami przetrwalnikowymi w procesie rozmnażania bezpłciowego czy też skleroblasty, komórki tworzące zręby szkieletu.

Gąbki są zróżnicowane zależnie od budowy na trzy warianty: askon, cechujący się kształtem workowato wydłużonym z wylotem (oskulum) w górnej części, pokryty od zewnątrz pinakocytami, od wewnątrz choanocytami; sykon, o grubszych ściankach wyścielonych wewnątrz i na zewnątrz pinakocytami, gdzie choanocyty tworzą jedynie wyściółkę komór bocznych; leukon, posiadający choanocyty wyłącznie w komorach rozmieszczonych licznie w ściankach ciała. Gąbki nie mają zdolności poruszania się.

Najbardziej znana gąbka szlachetna (Euspongia officinalis) osiągająca średnicę 15 cm pochodzi z Morza Śródziemnego, skąd wydobywana jest dla celów gospodarczych. Gąbki w średniowieczu używano jako podkładów pod zbroję rycerską, w chirurgii, w jubilerstwie jako materiał szlifierski (ze względu na obecność drobnych mineralnych igiełek, czyli spikul, zbudowanych z krzemionki lub węglanu wapnia). Gąbka Tethya crypta posiadająca szkielet krzemionkowy z uwagi na właściwości hamowania wzrostu komórek ssaków stanowiła przedmiot badań w leczeniu białaczki. Gąbki występują w wodach całej kuli ziemskiej, głównie w morzach i oceanach. W przyrodzie pełnią rolę biofiltrów, wchłaniając szczątki organiczne.

SpongeColorCorrect.jpg

Gąbka morska

Parzydełkowce to zwierzęta o prostej budowie tkankowej

Parzydełkowce (Cnidaria), bezkręgowce tworzące typ, w obrębie którego występują trzy gromady: stułbiopławy, krążkopławy oraz koralowce. W wodach słodkich występują niektóre gatunki stułbiopławów.

W budowie ciała parzydełkowców wyróżnia się warstwę zewnętrzną, zwaną ektodermą, warstwę wewnętrzną, zwaną endodermą, oraz bezkomórkową warstwę wewnętrzną, tzw. mezogleę, pełniącą rolę podporową. Mezoglea stanowi wydzielinę komórek zarówno ekto-, jak i endodermy.

Komórki ektodermy okrywające ciało zawierają tzw. parzydełka (knidy), pełniące rolę obronną, służące również do zdobywania pokarmu. Endoderma wyściela wnętrze ciała, tzw. jamę chłonąco-trawiącą, i posiada zarówno komórki wydzielające enzymy trawienne, jak i komórki, w których zachodzi proces trawienia cząstek pokarmowych.

Parzydełkowce przybierają formę polipów lub meduz, jedynie u koralowców występuje wyłącznie forma polipa. Rozród parzydełkowców odbywa się na drodze płciowej lub bezpłciowej, przy czym rozmnażanie płciowe występuje głównie u pływających meduz, natomiast bezpłciowe (dużo rzadziej płciowe) u polipów prowadzących osiadły tryb życia.

W rozmnażaniu płciowym rozwój zapłodnionej komórki przebiega ze stadium larwy, tzw. planuli, która z kolei ulega przekształceniu w polipa bądź rzadziej w meduzę. U licznych przedstawicieli parzydełkowców stadia polipa i meduzy występują naprzemiennie, zjawisko to zwane jest przemianą pokoleń.

Parzydełkowce są jednym z głównych składników planktonu. Pożywienie stanowią dla nich drobne organizmy zwierzęce oraz szczątki organiczne. Znanych jest ok. 9000 gatunków parzydełkowców.

1222013476.jpg

Płazińce to robaki o płaskim ciele

Płazińce, robaki płaskie (Plathelminthes, Platyhelminthes), typ bezkręgowców stojący najniżej wśród zwierząt dwubocznie symetrycznych, dzielący się na trzy gromady: wirki, przywry i tasiemce.
Wszystkie płazińce charakteryzują się ciałem silnie spłaszczonym grzbietobrzusznie, którego warstwę zewnętrzną stanowi wór skórno-mięśniowy zawierający liczne gruczoły, utworzony z mięśni pokrytych warstwą nabłonka. Wnętrze ciała wypełnione jest luźną tkanką zwaną parenchymą, otaczającą wszystkie narządy wewnętrzne. Spełnia ona także funkcje wydalnicze w organizmie, bierze udział w procesach regeneracyjnych oraz w przyswajaniu składników pokarmowych.

Układ pokarmowy u tasiemców i niektórych wirków uległ redukcji, u pozostałych składa się z gardzieli i jelita, otworu odbytowego brak. Brak układu krwionośnego. Układ nerwowy składa się z parzystych zwojów mózgowych znajdujących się w przedniej części ciała oraz odchodzących od nich pni nerwowych. Układ wydalniczy tworzą protonefrydia.

Spośród płazińców formami wolno żyjącymi są wirki. Przywry i tasiemce prowadzą pasożytniczy tryb życia w ciele żywiciela. Formy wolnożyjące oddychają całą powierzchnią ciała, formy pasożytnicze beztlenowo. Większość płazińców jest obupłciowa, u niektórych przedstawicieli wirków występuje bezpłciowa forma rozmnażania poprzez podział poprzeczny.

U form pasożytniczych zachodzi zjawisko przemiany pokoleń i zmiany żywicieli, połączone z kolejnymi przeobrażeniami.
http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0c/Haeckel_Platodes.jpg

Płazińce według Ernsta Haeckela

Nicienie mają cylindryczne ciało z przewodem pokarmowym

Nicienie (Nematoda), bezkręgowce w randze typu (dawniej zaliczane do typu robaków obłych, czyli obleńców), zamieszkujące zarówno środowiska wodne, jak i glebę, liczne gatunki pędzą pasożytniczy tryb życia jako endopasożyty zwierząt i roślin.

Kształt ciała silnie wydłużony. W zależności od gatunku osiągają od 0,2 mm do ponad 1 m długości. Ciało nicieni tworzy wór skórno-mięśniowy, wewnątrz którego znajduje się tzw. pierwotna jama ciała wypełniona płynem.

Przewód pokarmowy rozpoczyna się otworem gębowym prowadzącym do gardzieli, łączącej się z jelitem, którego komórki zawierają glikogen, odżywczą substancję zapasową. Przewód pokarmowy zakończony jest tzw. jelitem tylnym.

Układ wydalniczy tworzą dwa przewody posiadające wspólne ujście. Układ nerwowy składa się z dwóch ośrodków połączonych kilkoma pniami nerwowymi biegnącymi wzdłuż linii ciała. Posiadają gruczoły wydzielające lepką substancję, umożliwiającą im uczepienie się w danym miejscu. Nicienie są z reguły rozdzielnopłciowe, u licznych gatunków występuje dymorfizm płciowy. Są przeważnie jajorodne, w rozwoju wyróżnia się kilka stadiów. Znanych jest 10 tys. gatunków.

Przedstawicielami nicieni są m.in. owsik ludzki (Enterobius vermicularis), pasożytujący w jelicie człowieka, mątwik buraczany (Heterodera schachtii), filarie (Filariidae), nerkowiec (Dioctophyma renale).

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/28/Soybean_cyst_nematode_and_egg_SEM.jpg

Cytrynkowata cysta mątwika (Heterodera glycines) ze swoim jajem

Pierścienice mają ciało zbudowane z pierścieni

Pierścienice (Annelida), zwierzęta bezkręgowe tworzące odrębny typ systematyczny dzielący się na cztery gromady: prapierścienice, wieloszczety, skąposzczety i pijawki. Kształt ciała z reguły wydłużony, obły, lekko spłaszczony grzbietobrzusznie.

Cechą wspólną wszystkich przedstawicieli pierścienic jest podział ciała, zróżnicowanego na część głowową i tułowiową, na pierścieniowate segmenty zwane metamerami. W części głowowej wyodrębnić można człon przedgębowy (prostomium) oraz gębowy (peristomium).

Ciało pierścienic może osiągać rozmiary od 1 mm do ponad 2 m. Jego powłoka to wór skórno-mięśniowy, pokryty oskórkiem zrzucanym w toku kolejnych wylinek. Końcową część ciała stanowi segment zakończony otworem odbytowym.

U większości pierścienic poszczególne segmenty są podobnie zbudowane, mieszcząc kolejno jednakowe narządy. Nie dotyczy to przewodu pokarmowego, ciągnącego się przez całą długość ciała. U pijawek liczba segmentów zewnętrznych przewyższa liczbę segmentów wewnętrznych, u niektórych pierścienic segmentacja wewnętrzna uległa redukcji.

Układ krwionośny jest zamknięty. Narządy wydalnicze typu metanefrydialnego. Układ nerwowy tworzą zwoje mózgowe, obrączka okołoprzełykowa i dwa pnie nerwowe leżące w części brzusznej, połączone ze sobą w każdym segmencie dwoma zwojami.

Rozmnażają się płciowo, są obu- lub rozdzielnopłciowe. Przechodzą rozwój prosty, u morskich wieloszczetów występuje stadium larwalne zwane trochoforą. Zamieszkują morza, zbiorniki słodkowodne, wilgotne środowiska glebowe. Odżywiają się resztkami organicznymi, istnieją także formy pasożytnicze (pijawki) oraz gatunki o drapieżnym trybie życia.

Ważniejszymi przedstawicielami są m.in.: dżdżownica (Lumbricus terrestris) żyjąca w wilgotnej glebie, serpula (Serpula) żyjąca w przybrzeżnych wodach morskich, pijawki, palolo. Pełnią istotną rolę w biocenozach, stanowiąc składniki pokarmu wielu zwierząt, biorą udział w przetwarzaniu substancji glebowej itd. Znanych jest ponad 7000 gatunków pierścienic.

w163

Mięczaki to zwierzęta o miękkim ciele, wytwarzające muszlę

Mięczaki (Mollusca), jeden z trzech, obok stawonogów i strunowców, najbogatszych w gatunki typów świata zwierzęcego - co najmniej 130 tys. gatunków współczesnych. Odznacza się największym zróżnicowaniem budowy i rozmiarów ciała - od poniżej 1 mm (niektóre ślimaki) po przeszło 21 m (głębinowe głowonogi z rodzaju Architeuthis).

Znane od początków kambru, zapewne wywodzące się jeszcze z prekambru, pełne zróżnicowanie osiągnęły w późnym kambrze i ordowiku i trwa ono do dziś. Pochodzenie niejasne, zapewne od organizmów podobnych do współczesnych wstężnic, najbliższe są im sikwiaki (teoria "wirkowa". Alternatywna "pierścienicowa" postuluje przodka zbliżonego do najpierwotniejszych pierścienic).
Do mięczaków należą zwierzęta pierwouste o bruzdkowaniu spiralnym (poza głowonogami), z larwą typu trochoforylub veliger (oprócz głowonogów), o symetrii dwubocznej (utraconej przez wszystkie ślimaki w wyniku torsji, czyli obrotu worka trzewiowego w stosunku do nogi i głowy o 180°), głowie wyodrębnionej (poza małżami), układzie krwionośnym typu otwartego, ciele okrytym grzbietowo charakterystycznym płatem skórno-mięśniowym zwanym płaszczem.

Płaszcz może okrywać tylko trzewia (ślimaki i głowonogi), ale zawsze tworzy charakterystyczną jamę płaszczową, w której znajdują się orzęsione ktenidia (często funkcjonujące jako skrzela, ale zapewne wyjściowo będące narządem zapewniającym przepływ wody przez jamę), gruczoły śluzowe i chemoreceptory, a także odbyt i ujścia narządów płciowych i wydalniczych. Płaszcz ma zdolność wytwarzania struktur mineralno-organicznych (głównie z węglanu wapnia w obrębie matrycy z białkowej konchioliny). Prawdopodobnie wobec zaniku zdolności regeneracji dobór naturalny premiował taką ochronę organizmu przed urazami mechanicznymi.

Obok płaszcza drugą i ostatnią wspólną i unikalną cechą wszystkich mięczaków jest leżąca w gardzieli tarka (zanikła u małży, a zredukowana u niektórych ślimaków), zbudowana z szeregu rytmicznie powtarzanych, poprzecznych szeregów zębów opatrzonych guzkami, służąca do pobierania i rozdrabniania pokarmu. Skomplikowana budowa tarki zróżnicowana pomiędzy grupami, u form drapieżnych zęby większe i jest ich mniej w poprzecznym rzędzie (redukcja z kilkudziesięciu u roślinożernych do 1).

Wyróżnia się 2 podtypy mięczaki: pierwotniejsze, reprezentowane przez paręset morskich gatunków obunerwce (Aculifera) z 2 gromadami: bruzdobrzuchy (Solenogastres), z nich bywają wyodrębniane Caudofoveata w pierwotniejszą gromadę, i chitony (Polyplacophora), oraz bardziej zróżnicowane muszlowce (Conchifera) z 5 gromadami: jednotarczowce (Monoplacophora), ślimaki (Gastropoda), głowonogi (Cephalopoda), małże (Bivalvia) i łódkonogi (Scaphopoda).

Bruzdobrzuchy - robakowate, ryjące w dnie i polujące na drobne zwierzęta zamieszkujące osad, kilkumilimetrowe do kilkunastocentymetrowych, o strukturach zmineralizowanych w postaci igieł.

Chitony - owalne, spłaszczone zwierzęta żyjące głównie w litoralu, zeskrobujące drobne glony z twardego podłoża (wyjątkowo - drapieżne), okryte na grzbiecie 8 wapiennymi płytkami niehomologicznymi z muszlą Conchifera. Jednotarczowce - do niedawna uważane za wymarłe, kilkanaście gatunków morskich, głębinowych zwierząt o czapeczkowatej muszli średnicy do paru cm. Z kopalnych jednotarczowców wyprowadza się pozostałe gromady muszlowców. Ślimaki - najbogatsza w gatunki (ok. 100 tys.) i najbardziej zróżnicowana gromada. Głównie morskie, ale też słodkowodne i - jedyne z mięczaków - lądowe (przeszło 30 tys. gatunków, na ogół w siedliskach wilgotnych, ale znane nawet pustynne). Muszla najczęściej spiralnie skręcona, u ruchliwych może zanikać, osiąga 60 cm, sam ślimak przeszło 1 m. W morzu większość w bentosie, ale też formy aktywnie pływające lub makroplanktoniczne. Roślinożerne, detritusożerne, drapieżne, szereg jadowitych.

Głowonogi - rozkwit w erze mezozoicznej, obecnie mniej niż 1 tys. gatunków. Najpierwotniejsze łodzikowate (Nautiloidea: kilka gatunków Nautilus przetrwało do dziś) o zewnętrznej muszli z poprzecznymi przegrodami (aparat hydrostatyczny). Podobne były całkowicie wymarłe amonity (Ammonoidea), bliższe jednak współczesnym pozbawionym zewnętrznej muszli Coleoidea (mątwy, kalmary i głowonogi) niż łodzikom.

Do Coleoidea należą największe mięczaki, aktywnie pływające (napęd odrzutowy: woda wyrzucana z jamy płaszczowej przez lejek) lub bentoniczne drapieżniki, o wysokim stopniu koncentracji centralnego układu nerwowego i wynikającej z tego najwyższej wśród bezkręgowców inteligencji, często o wielkich oczach o skomplikowanej budowie (największe znane oczy - do 30 cm średnicy - u Architeuthis), nodze zredukowanej do lejka i wieńcu 8 lub 10 ramion opatrzonych przyssawkami, otaczających otwór gębowy i służących do chwytania i przytrzymywania zdobyczy.

Małże - przystosowane do osiadłego lub niemal osiadłego trybu życia, o muszli złożonej z dwóch połączonych zamkiem i więzadłem skorupek. Większość to filtratory, wychwytujące pokarm na rozbudowanych ktenidiach. Ok. 30 tys. gatunków, większość morskich, ale i słodkowodne. Przydacznie (Tridacna) osiągają 1,3 m długości i kilkaset kg wagi. Łódkonogi - muszla w postaci zwężającej się stożkowato rurki, kilkadziesiąt morskich gatunków.

wstezyk1.jpg
O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License