Gruczoły Dokrewne I Koordynacja Hormonalna

Budowa układu hormonalnego człowieka

Hormony- są to substancje wytwarzane przez ustrój, ich rola polega na koordynacji procesów fizjologicznych, które zachodzą w komórkach. Nie są to związki, energetyczne ani też budulcowe. Ich działanie polega na utrzymaniu procesu homeostazy, oraz zapewnienie właściwego środowiska do przebiegu procesów chemicznych.

Do prawidłowego funkcjonowania tych związków konieczne są ich bardzo małe stężenia. Na skutek podniesienia się ilości hormonu we krwi toczy się proces chorobowy.
Hormony wytwarzane są przez gruczoły dokrewne, nazywane także narządami wydzielania wewnętrznego. Związki te po wyprodukowaniu wydzielane są w odpowiednim stężeniu do krwiobiegu, dzięki czemu mogą się wraz z krwią przedostać do właściwego narządu przeznaczenia.

Przeznaczenie hormonów zdeterminowane jest przez odpowiednie receptory znajdujące się na ich powierzchni. Receptory te "rozpoznają" komórki dla których są przeznaczone.

Hormony wydzielane są w ścisłej koordynacji z układem nerwowym. Narządem, który stanowi skrzyżowanie się dróg układu hormonalnego i nerwowego jest podwzgórze. Jest to niewielki płat zlokalizowany w mózgu.

Zapotrzebowanie na dany hormon przez narządy ustroju jest sygnalizowane poprzez przysadkę mózgową. Zaczyna ona wydzielać związki zwane hormonami sterującymi, które pobudzają gruczoły dokrewne. Gruczoły te rozpoczynają produkcje i uwalnianie odpowiednich hormonów.

Do najważniejszych gruczołów dokrewnych, poza wymieniona już przysadką należą:

- tarczyca

- przytarczyce,

- trzustka,

- nadnercza,

- jajniki

- jądra.

Z wydzielaniem dokrewnym wiążą się pojęcia nadczynność i niedoczynność.

Procesy te polegają na zbyt małej lub zbyt dużej produkcji substancji hormonalnych, mają odzwierciedlenie w stanie organizmu. Homeostaza zostaje zaburzona i dochodzi do pojawienia się objawów chorobowych.

Poza kontrolą ze strony przysadki, niektóre gruczoły wydzielania wewnętrznego posiadają własne mechanizmy, pozwalające na kontrolę zawartości danego hormonu we krwi. Dzięki temu nie czekając na sygnał ze strony przysadki mogą rozpocząć produkcję hormonu lub w zależności od potrzeb mogą ją zatrzymać.

Przykładem takiego gruczołu jest trzustka, która wychwytuje zwiększenie poziomu cukru w krwiobiegu, w takiej sytuacji bardzo szybko następuje uwolnienie przez nią insuliny.

Przytarczyce, zasygnalizowane o spadku jonów wapniowych we krwi, produkują i wydzielają parathormon.

Wydzielana przez trzustkę insulina powoduje natychmiastowe uruchomienie narządów magazynujących i przetwarzających glukozę.

Rolą parathormonu jest pobudzenie kości, nerek i układu pokarmowego do wydzielania odpowiedniej ilości wapnia do krwi.

Aby organizm mógł prawidłowo się rozwijać i funkcjonować poziom hormonów musi być zawsze odpowiedni do jego potrzeb.

Braki lub nadmiar w ilości któregokolwiek hormonu są dla ustroju zgubne. Mogą na skutek tego pojawiać się ciężkie schorzenia.

Właściwa praca gruczołów dokrewnych zwanych także gruczołami wewnętrznego wydzielania polega więc nie tylko na produkcji hormonu ale również na kontroli ich stężenia i zapotrzebowania.

Nazwa "gruczoł dokrewny" pochodzi od tego, że substancje produkowane przez te narządy nie jest wydzielana na zewnątrz organizmu, tylko dostaje się do krwi. Wraz z krwią wydzielina gruczołu wydzielania wewnętrznego, czyli hormon, dostaje się do miejsc przeznaczenia, którymi są tkanki lub narządy.

Gruczoły wydzielania zewnętrznego swoje produkty usuwają na zewnątrz ciała. Przykładem takiego gruczołu może być gruczoł potowy czy łojowy.

Hormon wydzielany jest więc do ustroju i tam spełnia określone zadanie.

GRUCZOŁY DOKREWNE

1.Przysadka mózgowa- jej rola jest wydzielanie hormonu wzrostu, wydziela także prolaktynę, która pobudza gruczoły mleczne do produkcji mleka, w porodu może wpływać na skurcze macicy, poprzez wydzielanie oksytocyny. Przysadka produkuje także wazopresynę, zmniejsza usuwanie wody z organizmu. Pełni ona nadrzędną rolę spośród wszystkich gruczołów ponieważ wydziela hormony tropowe, wpływające na funkcjonowanie innych gruczołów dokrewnych takich jak jajniki, jądra czy tarczyce.

2. Tarczyca - jej rolą jest wydzielanie hormonów tarczycowych do których należą trójjodotyronina oraz tyroksyna. Rolą tych hormonów jest zwiększenie przemiany materii. Tarczyca produkuje także kalcytoninę, która reguluje ilość jonów wapnia znajdujących się we krwi.

3. Przytarczyce- gruczoły te wydzielają parathormon, którego zadaniem jest utrzymanie właściwego poziomu wapnia w krążącej w obiegu krwi.

4. Nadnercza- zbudowane są one z dwóch części z kory oraz z rdzenia nadnerczy. Rdzeń produkuje adrenalinę, która wywołuje gotowość organizmu na odpowiedz w przypadku silnego stresu, kora natomiast uwalnia kortyzol, który odgrywa rolę w reakcjach będących odpowiedzią na stres. Drugim hormonem wytwarzanym przez tą strukturę jest aldosteron. Jego rola polega na regulacji gospodarki mineralnej organizmu.

5. Trzustka- hormonami wydzielanymi przez trzustkę jest insulina i glukagon. Pierwszy hormon powoduje obniżenie poziomu cukru, glukagon działa odwrotnie, poziom ten podnosząc do właściwych stężeń.

6. Jajniki- ich rola jest kontrola cykli miesięcznych. Regulują przebieg ciąży oraz płodność.

Do hormonów płciowych wydzielanych przez jajniki należą progesteron oraz estrogeny.

7. Jądra- ich rola polega na wydzielaniu testosteronu, który jest odpowiedzialny za wytworzenie męskich cech płciowych. Jego rola jest istotna do prawidłowego rozwoju plemników.

Przysadka mózgowazlokalizowana jest we wnętrzu czaszki w strukturze zwanej siodełkiem tureckim.

Ten gruczoł dokrewny waży około 0,7 g. jego rola jest niezwykle istotna dla właściwego funkcjonowania organizmu.

Budują ja dwie części gruczołowa i nerwowa. Element gruczołowy narządu stanowi blisko

70 % całego narządu.

Rolą przysadki jest wydzielanie hormonów, które mają istotną role w regulacji pracy innych

narządów wydzielania wewnętrznego.

Wydzielanie odpowiednich hormonów przez przysadkę zależne jest od potrzeb organizmu, które są jej przekazywane przez centralny układ nerwowy.

Niewielka grupa hormonów zostaje przez nią wydzielona zgodnie z dostarczoną instrukcją przez podwzgórze.

Hormonami wydzielanymi przez przysadkę są następujące hormony:

-tyreotropowy,

- kortykotropowy,

- melanotropowy,

- gonadotropiny ( hormon litwinizujący ),

- hormon wzrostu.

Somatotropina, czyli hormon wzrostu stanowi substancję, która powoduje pobudzenie wzrostu. Dzięki niemu możliwy jest wzrost kości u dorastających dzieci. Hormon ten wpływa także na gospodarkę substancjami pokarmowymi takimi jak białka, tłuszcze i węglowodany, powodując ich zwiększone wchłanianie.

Jeśli hormon ten wydzielany jest w zbyt dużych ilościach, może doprowadzić do choroby zwanej gigantyzmem. Chorzy charakteryzują się wzrostem zazwyczaj przewyższającym normę. Jeśli duże stężenie tego hormonu wydzielane jest u osób, które już zakończyły wzrost, dochodzi do pojawienia się akromegalii. Objawia się ona powiększeniem stóp i rąk oraz kości twarzy.

Brak somatotropiny ma zupełnie odwrotny skutek. Jeśli jego niedobory maja miejsce w dzieciństwie to dochodzi do powstania bardzo niskiego wzrostu, czyli do karłowatości.

Kolejnym wydzielanym przez przysadkę hormonem jest hormon tyreotropowy. Jego rola polega na pobudzeniu do pracy tarczycy. Tarczyca pod jego wpływem powiększa się, zwiększa się jej unaczynienie i zaczyna ona produkować własne hormony, zwane tarczycowymi.

W działaniu tarczycy spotykamy ujemne sprzężenia zwrotne pomiędzy komórkami wytwarzającymi tyreotropinę ( przysadka) a komórkami odpowiedzialnymi za tworzenie hormonów tarczycowych.

Jeśli we krwi znajduje się niewiele hormonów tarczycowych, zostaje pobudzona przysadka i zaczyna wytwarzać tyreotropinę. Nadmiar tych hormonów blokuje jej działanie.

Osoby cierpiące na niedoczynność lub nadczynność tarczycy, muszą często wykonywać badania poziomu hormonu tyreptropowego, gdyż dzięki temu możliwy jest monitoring przebiegu leczenia.

Bardzo niski poziom tyreotropiny wskazuje na zwiększoną aktywność tarczycy, gdyż jej hormony blokują przysadkę. Jeśli poziom tyreotropiny jest wysoki oznacza to że tarczyca nie wytwarza wystarczającej ilości hormonów.

Nadwyżkę tyreotropiny we krwi tłumaczy się wytwarzaniem jej w odpowiedzi na brak hormonów tarczycowych. Przysadka próbuje 'wymusić' na tarczycy wytwarzanie hormonów.

Istnieją też przypadki, kiedy to przysadka nie funkcjonuje prawidłowo. Prowadzi to do nieprawidłowej pracy tarczycy.

Hormonem wytwarzanym przez przysadkę jest także ACTH, który wpływa na nadnercza, dokładniej rzecz biorąc na ich korę. Hormon kortykotropowy jest stymulatorem kory do wytwarzania hormonów.

Brak hormonu ACTH sprawia, że kora nadnerczy nie produkuje wystarczającej ilości swoich hormonów. Zbyt duże stężenie ACTH to nadczynność nadnerczy i choroba Cushinga

( hiperkortyzolemia ).

Ważnymi hormonami przysadki są gonadotropiny. Przysadka syntetyzuje trzy różne hormony odgrywające rolę w rozmnażaniu.

Pierwszym z nich jest foliotropina (FSH), pobudzająca dojrzewanie komórek jajowych. Jej rola możliwa jest poprzez wpływ na jajniki, które zaczynają produkować estrogeny.

U mężczyzn FSH powoduje zwiększenie się średnicy cewek nasiennych i pobudzenie wytwarzania plemników.

Hormonem przysadkowym jest również luteina (LH ). Pod jej wpływem dochodzi do owulacji u samic ssaków. U samców pod jej wpływem następuje wydzielanie w jądrach testosteronu.

Stężenie LH i FSH w czasie cyklu rozrodczego jest u samic ssaków bardzo zmienne. Zmian w poziomie obu hormonów nie obserwujemy u samców.

Jeśli usunie się jajniki lub jądra ( kastracja ), poziom gonadotropin we krwi jest wysoki.

W przypadku zaburzeń w działaniu przysadki związanych ze zbyt małą produkcją gonadotropin, może dojść do niedostatku w ilości hormonów płciowych.

Przysadka produkuje także prolaktynę, której rola polega na udziale w procesie laktacji.

Hormon ten wpływa na zainicjowanie oraz podtrzymanie wytwarzania mleka.

Wysoki poziom hormonu laktogennego występuje w czasie ciąży oraz w czasie karmienia,

Ważnym hormonem przysadkowym jest melanotropina ( MSH ). W wyniku działania MSH następuje powiększenie się ziaren melaniny, które powoduje zaciemnienie skóry.

Najczęstszymi chorobami przysadki są nadczynność oraz niedoczynność. Ta druga dysfunkcja wywołana jest zazwyczaj uszkodzeniem struktury tego narządu. Niedoczynność związana jest głównie ze znacznym rozrostem czynnych struktur w obrębie przysadki.

Nieprawidłowe działanie tego narządu może objawiać się w różny sposób, który zależny jest od typu zaburzeń, które wywołane są zbyt małą lub zbyt dużą ilością odpowiednich gonadotropin.

Niedoczynność leczy się poprzez podawanie zastępczych hormonów. Są to sztucznie syntetyzowane odpowiedniki brakujących hormonów tropowych.

W przypadku niedoczynności tarczycy, kiedy brak syntezy hormonu tyreotropowego, podaje się syntetyzowane sztucznie hormony tarczycowe. Najczęściej pacjentom podaje się

L-tyroksynę. Jeśli brakuje w organizmie ACTH, spowolniona jest funkcja kory nadnerczy i wówczas chory wymaga podania substytutu kortyzolu.

Jeśli na skutek urazu przysadka mózgowa uległa znacznemu uszkodzeniu to konieczne staje się naśladowanie jej funkcji poprzez podawanie odpowiedników wszystkich produkowanych przez przysadkę mózgową substancji.

Jeśli nadczynność wywołana jest występowaniem guza w obrębie przysadki konieczne staje się leczenie operacyjne, polegające na likwidacji guza.

Tarczyca

Jest to dosyć duży gruczoł dokrewny, położony w obrębie szyi. Tarczyce tworzą dwa płaty, które łączy tkanka gruczołowa, tworząca tzw. cieśń.

Gruczoł ten jest bogato unaczyniony i otoczony torebką, którą stanowi tkanka łączna.

Unaczynienie tarczycy jest tak duże, że szacuje się, iż przez 1g jej tkanki przepływa prawie 5 litrów krwi w czasie jednej minuty.

W obrębie płata tarczycy występują mniejsze struktury płacikowate. Każdy płacik składa się z około 30 położonych blisko siebie pęcherzyków. Ich rolą jest magazynowanie w postaci koloidu hormonów tarczycowych. Pęcherzyki te otoczone są przez komórki C, których rola jest inna niż gromadzenie hormonów.

Rola tarczycy jest wytwarzanie oraz wydzielanie hormonów tarczycowych do krwi. Hormony te to trójjodotyronina (T3) oraz tyroksyna (T4).

Główna funkcja tych hormonów jest kontrola przebiegu procesów metabolicznych w organizmie. Aby hormony te mogły zostać wyprodukowane konieczne jest dostarczenie jodu. Największe stężenie tego pierwiastka znajduje się w morskim powietrzu, ale występuje on także w pożywieniu. Zawartość jodu w hormonach tarczycowych jest bardzo duża. Stanowią one nawet 60 % całości hormonu. Uświadamia to jak ważny jest ten pierwiastek do prawidłowego funkcjonowania organizmu.

Oba hormony tarczycowe różnią się od siebie znacznie. Aktywność biologiczna tyroksyny jest prawie 4-krotnie wyższa niż trójjodotyroniny. Hormony te działają w na wielu płaszczyznach ale ich rolą jest utrzymanie metabolizmu i przemiany materii na właściwym poziomie. W czasie wzrostu organizmu kontrolują one prawidłowy rozwój układu nerwowego oraz układu kostnego. Ich rolą jest także kontrola powstawania kilku enzymów komórkowych.

Rolą hormonów tarczycowych jest regulowanie poziomu przemiany materii. Proces ten polega na tworzeniu jednych substancji a spalaniu innych.

Hormony tarczycowe kontrolują przebieg transportu do komórek wielu pierwiastków oraz wody. Biorą udział w przemianie cholesterolu i białek oraz pierwiastków takich jak wapń i fosfor. Hormony tarczycy są niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego oraz pokarmowego. Ich odpowiednie stężenie zapewnia prawidłowe funkcjonowanie organizmu.

Praca tarczycy podlega kontroli przez przysadkę mózgową i podwzgórze. Mała ilość hormonów tarczycowych jest odbierana przez podwzgórze, które wydziela czynnik odpowiedzialny za pobudzenie przysadki mózgowej. Narząd ten zaczyna produkować hormon tyreotropowy, który powoduje pobudzenie tarczycy do syntezy i wydzielania jej hormonów. Nadmiar hormonów tarczycowych we krwi powoduje zahamowanie funkcji przysadki. Działanie tych narządów powiązane jest mechanizmem sprzężenia ujemnego zwrotnego.

Zaburzenia w działaniu tarczycy związane są najczęściej z jej niedoczynnością lub nadczynnością. Pierwsze z wymienionych zaburzeń wynika najczęściej z braku dostatecznej ilości jodu w ustroju. Rzadziej zaburzenia te powodowane są uszkodzeniem tarczycy. Niewystarczająca produkcja hormonów przez tarczycę może spowodować liczne zaburzenia, w tym niedorozwój układu nerwowego.

Jeśli do zaburzeń dojdzie po zakończeniu wzrostu to niedoczynność powoduje znaczny wzrost wagi ciała i pojawianie się w podskórnej tkance substancji śluzowych. Twarz osoby z niedoczynnością tarczycy jest opuchnięta. Innymi objawami tego zaburzenia jest stałe uczucie chłodu, senność, sucha skóra i wypadanie włosów. Czasem może dojść do znacznego rozrostu tarczycy i do pojawienia się woli. Powiększenie tarczycy wywołane jest zwiększoną produkcją hormonu tyreotropowego przez przysadkę, która chce wywołać wytworzenie większej ilości hormonu.

W wynikach badań obserwuje się podwyższoną zawartość cholesterolu we krwi, obniżoną ilość T4 i T3 i zazwyczaj duże stężenie TSH.

Przeciwieństwem niedoczynności tarczycy jest nadczynność tego narządu.

Zaburzenie to może być związane ze zwiększeniem obszaru tarczycy odpowiedzialnego za produkcję hormonów. Chorzy z nadczynnością maja zazwyczaj bardzo niska masę ciała i stale chudną. Ich temperatura ciała jest podwyższona, stale jest im ciepło. Większość skarży się na zaburzenia układu pokarmowego i kołatanie serca. Osoby z nadczynnością łatwo się denerwują, czasem nawet bez powodu.

Objawami zewnętrznymi są cienka i wygładzona skóra, stale wilgotna oraz szklące oczy. Jeśli nadczynność jest wysoka może dojść do choroby Grave Basedowa. Jej widocznym objawem jest wytrzeszcz oczu.

Akcja serca ulega przyspieszeniu nawet do 100 uderzeń na minutę. Ciśnienie tętnicze znacznie wzrasta, szczególnie ciśnienie skurczowe.

Badania krwi wskazują na obniżenie poziomu cholesterolu i dosyć duże zawartości hormonów tyroksyny i trójjodotyroniny. Ilość hormonu tyreotropowego jest znikoma, gdyż praca przysadki mózgowej jest hamowana.

Leczenie i zapobieganie chorobom tarczycy.

Aby uniknąć zaburzeń ze strony tarczycy konieczne jest przyjmowanie jodu. Celem minimalizacji skutków niedoczynności, chorym podaje się sztuczne hormony tarczycowe.

Aby zmniejszyć częstość występowania niedoczynnego wola zaleca się spożywanie soli jodowanej. Na niektórych obszarach Polski stężenie jodu w powietrzu jest bardzo niewielkie. Obszarami takimi są Podkarpacie, Sudety, Śląsk i ogólnie cała Polska południowa. Mieszkańcy tych obszarów częściej posiadają tzw. wole endemiczne.

Nadczynność leczy się w zależności od przyczyny przez podawanie farmakologicznych substancji, zwanych inaczej tyreostatykami, których rolą jest częściowe hamowanie pracy tarczycy. W niektórych przypadkach usuwa się chirurgicznie zmieniony fragment.

Nie leczone zaburzenia tarczycy mogą stanowić zagrożenie dla życia. Obecne osiągnięcia medycyny pozwalają określić rodzaj zaburzeń i patologii i po właściwym rozpoznaniu możliwe jest właściwe leczenie i powrót do homeostazy.

Do badań pozwalających postawić diagnozę poza wymienionymi już badaniami krwi należą USG, biopsję, zdjęcie RTG oraz scyntygrafię tarczycy.

Przytarczyce

W organizmie występują trzy główne hormony, które zawiadują gospodarką wapnia i fosforu. Są to tzw. hormony kalcytropowe. Utrzymują one właściwy poziom wapnia we krwi oraz w płynach ustrojowych. Hormony te to parathormon, kalcytonina oraz metabolity witaminy D.

Gospodarka wapniowa organizmu kontrolowana jest przez trzy główne aktywne substancje. Należą do nich hormony komórek C zlokalizowanych w tarczycy, hormony przytarczyc oraz pochodne witaminy D. Brak współpracy ze strony wymienionych związków może być przyczyną wielu chorób w obrębie tkanki kostnej.

Komórki tarczycy nazywane komórkami C produkują kalcytoninę. Są to komórki okołopęcherzykowate. Jak sama nazwa wskazuje położone są obok komórek wytwarzających hormony T3 i T4. Kalcytonina nie jest wytwarzana pod wpływem przysadki. Komórki te nie podlegają kontroli przez sprzężenia zwrotne. Komórki C występują również poza tarczycą. Ich skupiska można wyróżnić w grasicy, przytarczycach oraz w obrębie naczyń krwionośnych.

Wytwarzanie kalcytoniny zależy od ilości jonów wapnia we krwi. Wpływa ona na regulację stężenia fosforu i wapnia we krwi.

Jeśli dochodzi do wzrostu zawartości wapnia, następuje pobudzenie komórek C i rozpoczyna się synteza kalcytoniny. Spadek ilości wapnia powoduje sytuacje odwrotną.

Kalcytonina powoduje zahamowanie resorpcji tkanki kostnej. Macierz kostna zostaje rozpuszczana przez tzw. komórki kościogubne, czyli osteoklasty. W wyniku działania kalcytoniny następuje zahamowanie pracy tych komórek i uwalnianie wapnia zostaje zahamowane. Hormon ten wpływa także na zwiększenie wydzielania fosforu i wapnia w nerkach, powoduje również zmniejszenie wchłaniania tego pierwiastka w obrębie jelita cienkiego. Wszystkie wymienione procesy maja na celu obniżenie poziomu wapnia w krwiobiegu.

Rola kalcytoniny jest więc zachowanie homeostazy w gospodarce wapniowo-fosforanowej.

Parathormon syntetyzowany jest przez przytarczyce. Są to niewielkie gruczoły wydzielania wewnętrznego, leżące w okolicy płatów tarczycy. Zazwyczaj leżą przy ich biegunie.

U większości ludzi występują cztery przytarczyce ale spotyka się ludzi mających nawet 6 albo tylko 2 przytarczyce. Również pod względem lokalizacji mogą się różnić. Znane są przypadki położenia przytarczyc w śródpiersiu lub we wnętrzu tarczycy.

Rola parathormonu jest również utrzymywanie homeostazy w zawartości wapnia i fosforu.

Przytarczyce nie podlegają kontroli ze strony przysadki. Wytwarzają swój hormon w odpowiedzi na zmianę zawartości wapnia w osoczu. Odbiór sygnału informującego o rozpoczęciu syntezy parathormonu jest w odróżnieniu od komórek C tarczycy nieco inny.

Przytarczyce reagują na spadek ilości wapnia. Mała jego zawartość we krwi wywołuje zwiększoną produkcję parathormonu. Jeśli we krwi jest dużo wapnia oznacza to zahamowanie produkcji tego hormonu.

Parathormon powoduje zwiększenie resorpcji kości, wywołanej przez komórki kościogubne.

Wapń zostaje uwolniony z dostępnych magazynów. Parathormon oddziałuje także na nerki, powodując zwiększenie wchłaniania zwrotnego tego pierwiastka. Fosfor jest natomiast wchłaniany w znacznej ilości. Utrata wapnia z moczem w porównaniu z fosforem jest wiec niewielka.

Pod wpływem parathormonu dochodzi do wytwarzania aktywnej formy witaminy D w nerkach. Prowadzi to pośrednio do wzrostu zawartości wapnia w krążącej krwi.

Ogólnie rzecz biorąc funkcją parathormonu jest podniesienie ilości wapnia oraz obniżenie zawartości fosforu w osoczu. Oba wymienione hormony, a wiec parathormon i kalcytonina zapewniają właściwy poziom wapnia w organizmie. Zasada działania parathormonu oparta jest jednak na szkodliwym dla organizmu niszczeniu kości.

Według ostatnich badań, do hormonów zaliczono również witaminę D.

Sądzono, że organizm nie jest w stanie wytworzyć sam tych substancji i musi je pobierać w pokarmach. Badania wykazały, że ustrój potrafi wytworzyć pochodną witaminy D

( 1,25(OH)D3 ), również aktywną, która odgrywa bardzo istotne znaczenie w przemianie materii.

Należy ona do hormonów kalcytropowych, które maja podobnie jak wymienione powyżej hormony w gospodarce wapniowej.

Organizm uzyskuje witaminę D3 na dwóch drogach. Pozyskiwana jest on a z pokarmu głównie pochodzenia zwierzęcego oraz może powstawać w skórze pod wpływem promieni słonecznych.

Po otrzymaniu witaminy D3 organizm przetwarza ją w nerkach i wątrobie. Witamina D3 działa na białko jelitowe, które pod jej wpływem rozpoczyna wchłanianie wapnia.

Od wpływem witaminy D następuje również w jelitach zwiększone wchłanianie fosforu.

Czynna postać witaminy D3 jest wytwarzana pod wpływem parathormonu w nerkach.

Obecność witaminy D wpływa na właściwy poziom fosforu i wapnia w ustroju.

Witamina D ma ogromne znaczenie w utrzymaniu prawidłowej mineralizacji kości.

Reasumując, organizm posiada trzy główne hormony kalcytropowe. Należą do nich parathormon, kalcytonina i aktywne pochodne witaminy D.

Hormony te działają na procesy zachodzące w kościach, nerkach i jelitach.

Zaburzenia związane z dysfunkcją struktur odpowiedzialnych za tworzenie hormonów kalcytropowych.

Rzadko spotyka się sytuację niedoboru kalcytoniny. Ilość komórek C jest bardzo duża i raczej nie zdarza się aby wszystkie naraz uległy zniszczeniu.

W momencie niedoczynności przytarczyc następuję znaczny spadek wapnia we krwi i dochodzi do pojawienia się tężyczki. Choroba ta objawia się nadmiernymi skurczami mięśni. Leczenie jej polega na podawaniu soli wapnia oraz aktywnych metabolitów witaminy D.

Uszkodzenie przytarczyc ma miejsce najczęściej w czasie przeprowadzania operacji tarczycy.

Czasami może pojawić się nadczynność tych gruczołów dokrewnych. Jest ona wywołana zazwyczaj guzem w obrębie ich tkanki. Następuje wówczas znaczny wzrost ilości wapnia w organizmie, co prowadzi do zaburzeń w funkcjonowaniu mózgu oraz do wyniszczenia kości.

Następstwem tego może być skłonność ich częstych do złamań .

Guzki przytarczyc usuwa się operacyjnie.

U dzieci brak dostatecznej ilości witaminy D może być przyczyną krzywicy. U osób dorosłych może dojść do osteomalacji, czyli do rozmiękczenia kości. Leczenie tych chorób polega na podawaniu właściwej dawki witaminy D oraz częstym przebywaniu na słońcu.

Wystawienie ciała na działanie słońca przez około pół godziny dziennie w okresie lata zapewnia wytworzenie zapasu witaminy D na cały rok

Należy pamiętać aby w czasie krótkiego przebywania na słońcu zaprzestać używania kremu z filtrem UV, gdyż blokuje on działanie słońca, potrzebnego do właściwych przemian witaminy D3.

U niektórych osób może dojść do nadmiernego wzrostu witaminy D we krwi. Sytuacja taka ma miejsce w czasie leczenie niedoborów witaminy D. Najczęściej zaprzestaje się jej podawania lub dodatkowo zaleca się zażywanie farmaceutyków, obniżających jej poziom.

Trzustka

Jest to gruczoł dokrewny położony tuż za żołądkiem, poprzecznie w nadbrzuszu. Budują go trzy elementy:

-głowa,

-trzon,

-ogon.

Waga trzustki osiąga około 60-125 g. Większość tego narządu produkuje jednak soki trawienne, odprowadzane do dwunastnicy. Trzustka może wytworzyć nawet 1,5 litra soku trzustkowego, który zawiera głównie enzymy trawienne. Dzięki nim możliwe jest trawienie

tłuszczy, białek i cukrów.

Ponieważ sok trzustkowy wydzielany jest na zewnątrz a nie do krwi mówimy iż jest to wydzielanie egzokrynne ( zewnętrzne ).

Tylko niektóre komórki trzustki są w stanie produkować hormony ( funkcja endokrynna). Komórki te położone są obok siebie i tworzą struktury wysypkowe, nazywane wyspami Langerhansa. Stanowią one niewielką część tkanki trzustki ( około 2% ).

Wysepkę Langerhansa budują trzy rodzaje komórek:

- komórki A,

- komórki B,

- komórki D.

Komórki A produkują glukagon , komórki B insulinę a komórki D wysepek Langerhansa wytwarzają somatostatynę.

Dzięki tym hormonom możliwe jest utrzymanie biochemicznej równowagi. Glukagon i insulina mają wykazują działanie przeciwstawne. Zawiadują gospodarką węglowodanową. Dzięki nim możliwe jest utrzymanie właściwego poziomu cukru we krwi.

Glukagon wpływa także na gospodarkę białek, tłuszczów. Dzięki niemu możliwy jest rozpad glikogenu oraz uwolnienie glukozy, która jest zdeponowana w wątrobie. Pod wpływem glikogenu następuje również liopoliza tłuszczów ( rozpad ) oraz kataboliczny rozpad białek.

Glukagon umożliwia bardzo szybki wzrost poziomu glukozy. Do wytwarzania glikogenu przez komórki A trzustki jest zmniejszenie się stężenia cukru we krwi.

Komórki beta (B), produkują insulinę, którego nieprawidłowa produkcja może doprowadzić do cukrzycy. Insulina pozwala na przechodzenie glukozy i aminokwasom do komórek. Związki te są wykorzystywane do produkcji energii. Jeśli glukoza nie dostanie się do wnętrza komórki, krąży we krwi i powoduje liczne powikłania.

Hormony trzustkowe są niezwykle ważne w organizmie. Pozwalają utrzymać równowagę biochemiczną.

W komórkach D wytwarzana jest somatostatynę. Dzięki niej możliwa jest kontrola wydzielania pozostałych hormonów.

Tak więc rola insuliny jest w organizmie najważniejsza. Nadmiar lub niedobór pozostałych hormonów nie powoduje bardzo dużych zaburzeń. Patologie spowodowane zaburzeniami w ich produkcji są rzadkie.

Największą role dla organizmu spełnia zdecydowanie insulina.

Insulina jest hormonem polipeptydowym. Jak już wcześniej wspomniano produkowana jest przez komórki beta trzustki. Komórki te stanowią większość spośród komórek wysepki Langerhansa, czasem nawet 80% całej wysepki. Hormon insulinowy umożliwia wykorzystywanie oraz magazynowanie substancji pokarmowych. Kontroluje metabolizm białek, tłuszczów oraz węglowodanów. Osoby cierpiące na cukrzycę aby ich organizm mógł prawidłowo funkcjonować muszą przyjmować codziennie porcję syntetycznie przygotowanej insuliny. Podawanie tego hormonu odbywa się poprzez iniekcję (zastrzyk ).

Mechanizm działania insuliny.

Hormon ten sprawia, że glukoza może się dostać do komórki. Najczęściej są to komórki mięśniowe oraz wątrobowe. Insulina wpływa na zwiększenie spalania glukozy wewnątrz komórki. W mięśniach i w Komorkach wątroby pod wpływem glukozy następuje tworzenie glikogenu, który jest forma zapasową glukozy. Ten wielocukier może być wykorzystany jeśli dojdzie do niedoboru cukru w tkankach lub we krwi.

Pod wpływem insuliny następuje zmniejszenie poziomu cukru we krwi. Insulina produkowana jest w wyniku pobudzenia komórek Beta zwiększoną zawartością glukozy. Komórki te zostają pobudzone np. po spożyciu pokarmu, wówczas wzrasta bowiem ilość cukru we krwi obwodowej. Dzięki insulinie możliwe jest przywrócenie normalnego stanu.

Stężenie cukru we krwi określamy jako tzw. glikemię. Kiedy wiec glikemia osiąga "normalny" poziom, produkcja insuliny zostaje wstrzymana. Komórki Beta trzustki są powiązane sprzężeniem zwrotnym z zawartością cukru we krwi.

Dzięki podaniu insuliny w zastrzyku dochodzi do zmniejszenia się jej ilości we krwi. Zbyt duża dawka tego hormonu może za bardzo obniżyć wartość glikemii i dochodzi do hipoglikemii. Sytuacja taka jest groźna dla zdrowia i życia. Brak cukru we krwi wyjątkowo źle znoszą komórki nerwowe.

Insulina odgrywa także nieoceniona rolę w przemianach tłuszczów i białek.

Pod jej wpływem następuje tworzenie kwasów tłuszczowych . Dochodzi do estryfikacji kwasów tłuszczowych i powstają trójglicerydy. Insulina bierze udział w liopolizie tłuszczowców. Dzięki niej możliwe jest gromadzenie tłuszczowców w tkankach.

Również przemiany białka podlegają kontroli ze strony insuliny. Dzięki niej katabolizm białek zostaje przyspieszony a rozpad zahamowany.

Powoduje szybszy transport aminokwasów do komórek.

Dzięki insulinie mięśnie mogą uzyskiwać energię z glukozy. Prowadzą również dzięki niej biosyntezę białka. W obrębie tkanki tłuszczowej możliwe jest bardzo intensywne przekształcanie glukozy w związki tłuszczowe. W wątrobie możliwe jest tworzenie glikogenu, białek i trójglicerydów.

W przypadku niedoboru insuliny następują dysfunkcje metaboliczne wszystkich wymienionych powyżej związków.

Najczęściej występującą chorobą, która jest wynikiem nieprawidłowego funkcjonowania części gruczołowej trzustki jest cukrzyca. Istnieją dwa typy cukrzycy. Typ I, jest to tzw. cukrzyca młodzieńcza i ta odmiana choroby wymaga podawania insuliny. W typie II, który występuje u ludzi dorosłych, komórki beta wytwarzają co prawda insulinę ale tkanki nie posiadają dla niej receptorów i nie są na nią wrażliwe.

ukl_chlonny.gif
O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License